Czerwieńczyce – dzwony kościoła p. w. św. Bartłomieja

Fot: Jacek Halicki - aerosky.pl

Czerwieńczyce – dzwony kościoła p. w. św. Bartłomieja

Jak na przełomie XVIII / XIX w. pisał duchowny i historyk Ziemi Kłodzkiej – Joseph Kögler, że  "(…) kościół ten, który obecnie, podobnie jak już w 1497 roku, nosi imię św. apostoła Bartłomieja, wznosi się na niskim, płaskim terenie i jest to budynek o solidnej konstrukcji, pokryty gontem(…)”[1]

Z kolei, z pierwszej wzmianki pisemnej, pochodzącej od wielebnego Christophorusa Naetiusa 1560 r., a zamieszczonej w sporządzonej przez niego Księdze dekanalnej,  wiemy, że kościół  p. w. św. Bartłomieja w Czerwieńczycach był bogato wyposażony, posiadał  m.in. aż cztery dzwony.[2] Nie zamieszcza on jednak tradycyjnie charakterystyki tych dzwonów.Nie wiemy też, co się z nimi stało, bo  najstarszy, zachowany dzwon, o czym za chwilę, pochodzi z 1615 r., a więc nie mógł być jednym z tych, o których pisze Naetius.

N/z: fragment Constitutiones Synodi Comitatus Glacensis in causis religionis, 1559 : die Dekanatsbücher des Christophorus Neaetius, 1560, und des Hieronymus Keck, 1631 s. 58 w: https://sbc.org.pl/dlibra/publication/20292/edition/18269?language=en

Kolejny zapis w Księgach dekanalnych Hrabstwa Kłodzkiego pochodzi z 1631 r, a poczynił go ówczesny dziekan kłodzki – wielebny Hieronim Keck. Po dłuższej charakterystyce kościoła, w której Keck zapisał, że „Kościół jest konsekrowany. Patron kościoła, święty Bartłomiej, świętuje poświęcenie w drugą niedzielę po święcie św. Michała Archanioła. Najjaśniejszy Król ma prawo patronatu. Choć Najjaśniejszy Graf Johannn Baptista Weber może rościć sobie do niego prawo. Kościół ten ma jedną wieś, Neudorff. W przeszłości miasto Silberberg zabiegało o jego utrzymanie, ale od wielu lat jest ono od niego odizolowane. Jest to siedlisko i kryjówka sekty luterańskie. Administrator tymczasowo, jako fila proboszcza parafii Eckersdorf. Księgi dochodów kościoła prowadzą ojcowie.[3] Następnie zamieścił szczegółowy zapis efektów inwentaryzacji kościoła, w którym wymienił m.in. 4 dzwony,[4] znowu, bez ich szczegółowej charakterystyki.

N/z: fragment Constitutiones Synodi Comitatus Glacensis in causis religionis, 1559 : die Dekanatsbücher des Christophorus Neaetius, 1560, und des Hieronymus Keck, 1631 s. 170 w: https://sbc.org.pl/dlibra/publication/20292/edition/18269?language=en

Bardzo precyzyjne informacje na temat charakterystyki dzwonów z Czerwieńczyc przekazuje nam przywołany wcześniej Joseph Kögler, pisząc najpierw, że „(…) z przodu znajduje się (…) kamienna, nowo wzniesiona wieża z oknami, na której zawieszono 4 dzwony. Na pierwszym i największym z nich po jednej stronie widnieje herb Tschischwitzów z następującym napisem: Wolfgang von Tschischwitz auf Waltersdorf; po drugiej stronie widać herb Stillfriedów z podpisem: Christina Tschischwitz, z domu Stilfriedin.”[5]

Dalej tenże podaje, że „u góry widnieje inskrypcja: „Ruffe mich an In der Zeit der Noth, spricht der Herr, so will ich dich erreten, Und du sollst mich Preisen.”, czyli: „Wzywaj mnie w czasie ucisku, mówi Pan, a ja cię wybawię, a ty będziesz mnie chwalił”. W dolnej części widnieje następujący fragment: „Verwundert euch nich, denn es komt die Stunde, In welcher Alle, die In dien Gräbern sind, werden seine Stimme hören, und werden herfürgehen, die da Guts gethan haben, zur Auferstehung des Lebens, die aber Übles gethan haben, zur Auferstehung des Gerichts”. Anno Domini 1615.”, co tłumaczyć można jako: „Nie dziwcie się, bo nadchodzi godzina, w której wszyscy, którzy są w grobach, usłyszą Jego głos i wyjdą: ci, którzy czynili dobro, do zmartwychwstania życia, a ci, którzy czynili zło, do zmartwychwstania sądu”. Anno Domini 1615.[6]

Drugi dzwon posiada następujący napis, złożony z tzw. liter mnichów: „O rex gloriae veni cum pace anno domini MCCCCLXV”, czyli: „O Królu chwały, przyjdź z pokojem - w roku Pańskim 1465.”[7] ( potwierdza więc Kögler rok odlania tego dzwonu, to co później podaje Lutsch – przyp. aut.).

Z kolei trzeci - „Mały dzwon” został w 1778 roku przelany na koszt majątku kościelnego i powiększony; na czwartym widnieje następująca informacja: „Auf Geheiss des Junker Wolfgang Tzischwitz bin ich gegossen”, czyli: „odlany zostałem na polecenie junkra Wolfganga Tzischwitza.”[8]

Natomiast historyk sztuki i konserwator zabytków dla Śląska - Hans Lutsch w swojej pracy, z 1889 r. podaje, że w kościele p. w. św. Bartłomieja w Czerwieńczycach wisiał dzwon z 1465 r. (?),[9] nie podaje jednak żadnych szczegółów, nie wymienia też pozostałych trzech dzwonów przywołanych przez Köglera. Na ile to wiarygodna informacja, nie jesteśmy w stanie w tej chwili stwierdzić.

Jeżeli chodzi o historię najnowszą, to położone na północno – zachodnim skraju Ziemi Kłodzkiej Czerwieńczyce  (niem. Rothwaltersdorf) są kolejnym przykładem parafii, która czy to w I, czy to w II wojnie światowej  została dotknięta rekwizycjami kościelnych dzwonów. Jak podaje M. Tureczek, z miejscowego kościoła p.w. św. Bartłomieja  zarekwirowano dwa dzwony: jeden – z 1615 r., drugi z 1617 r. Obydwa dzwony przetrwały wojnę na składowisku w Hamburgu i do dziś służą dwóm niemieckim parafiom.[10]

N/z: dzwon z 1615 r. na cmentarzysku dzwonów w hamburgu. Fot. Marceli Tureczek, Leihglocken..., s. 427

N/z: karta ewidencyjna dzwonu z 1615 r. w Leihglocke. Fot. René Müller - zbiory prywatne.

Starszy z dzwonów to dzwon  spiżowy z 1615 r., którego  waga wynosi 585  kg.  Jego średnica dolna równa jest 90 cm, a wysokość bez korony 97 cm,. Wydaje dźwięk w tonacji a’-2. [11]

Dzwon posiada sześcioramienna koronę o wysokości 20 cm, z kluczem. Kabłąki korony ozdobione maszkaronami.

N/z: korona dzwonu z 1615 r. na cmentarzysku dzwonów w hamburgu. Fot.  po lewej - Marceli Tureczek, Leihglocken..., s. 427, po prawej - Thomas  Breitenbach, w: https://www.samiki.de/unsere-gemeinde/unsere-kirche/die-glocken-von-st-michael/

Na czapie fryz groteskowy i inskrypcja zamknięta dwoma zdwojonymi półwałkami: „RVF MICH IN ZEIDT DER NODT SPRICHT DER HER SO WIL ICH DICH ERETEN VND DV SOLT MICH PREISEN ALS GOTES WIL”, co przetłumaczyć można: „WEZWIJ MNIE W POTRZEBIE, MÓWI PAN, A JA CIĘ WYBAWIĘ I BĘDZIESZ MNIE CHWALIŁ JAKO WOLĘ BOŻĄ”. Z kolei René Müller proponuje tłumaczenie: „WOŁAJ MNIE W CZASIE POTRZEBY MÓWI PAN, A JA CIĘ WYBAWIĘ, A TY BĘDZIESZ MNIE CHWALIŁ.”, wskazując jednocześnie na źródło inskrypcji, czyli – Psalm 50,15.[12]

Poniżej perełkowanie i fryz ze stylizowanych liści akantu przeplatanych tulipanami. Na płaszczu dwa przeciwległe motywy heraldyczne, powyżej których znajdują się dwie inskrypcje: "WOLFGANGGK CSHISWITZ  AVF  WALTERSDORF. CHRISTINA  CISCHWITZ  INGEBORNE  STILFRIDIN”, fundatorom dzwonu, czyli Wolfangowi  Cischwitzowi i Christinie Cischwitz, z domu Stilfridin.[13]

N/z: szyja dzwonu z 1615 r. z widocznym fryzem i inskrypcją - opracowanie własne autora na podstawie: fot. Marceli Tureczek, Leihglocken..., s. 427

W dolnej części płaszcza pięć półwałków, gdzie drugi od dołu zgrubiony. Na wieńcu zamknięta zdwojonymi półwałkami inskrypcja: „VERWVNDERT  EVCH  DES NICHT  DEN  ES  KOMMT  DIE  STVNDE  IN  WICH  ALLE DIE  IN  DEN  GREBERN  SINDT  WERDEN  SEINE  STIMME  HOREN  VND  WERDEN ERFVRGEHEN  DIE  DA  GVTES GETTAN  ZVR  AVFERSTEHVNG  DES  LEBENS  ABER VBELS  GETHAN  ZVR   AVFERSTEHVNG DES GERICHTES. ANNO DOMINI 1615", co tłumaczyć można: „NIE DZIWCIE SIĘ, BO NADCHODZI GODZINA, W KTÓREJ WSZYSCY, KTÓRZY SĄ W GROBACH, USŁYSZĄ JEGO GŁOS I WYJDĄ; CI, KTÓRZY CZYNILI DOBRO NA ZMARTWYCHWSTANIE ŻYCIA, ALE (CI, CO CZYNILI) ZŁO STANĄ PRZED OBLICZEM SĄDU. ROKU PAŃSKIEGO 1615.”[14] Jak dodaje René Müller, jest to cytat biblijny z Ewangelii św. Jana, rozdział 5, wersety 28–29.[15]

N/z: herb donatora na płaszczu dzwonu z 1615 r. - zrzut z ekranu - opracowanie własne autora na podstawie: https://www.youtube.com/watch?v=XmzSLYr1-1g

Dzwon ten, wraz z dzwonem z Mieroszowa (niem. Friedland), datowanym na 1645 r. po II wojnie światowej otrzymał po 1952 roku kościół św. Michała w Götingen - w rekompensacie za jeden z wywłaszczonych dzwonów, jako stałą pożyczkę Państwa dla parafii.  Oprócz tych dzwonów w dzwonnicy kościoła p.w. św. Michała wisi jeszcze dzwon z 1914, który jako jedyny z trzech miejscowych dzwonów przetrwał obie zawieruchy wojenne ( dwa pozostałe zostały zarekwirowane w 1942 r.), co wskazuje że wiele dzwonów z niemieckich lokalizacji podzieliło los dzwonów z Dolnego Śląska. W 2008 r. wszystkie 3 dzwony poddane zostały renowacji. Zmieniono też konstrukcję dzwonnicy – ze stalowej z 1914 r. na dębową.[16]

N/z:  dzwon z 1615 r. w całej okazałości na dzownnicy kościoła św. Michała w Götingen - zrzut z ekranu - opracowanie własne autora na podstawie: https://www.youtube.com/watch?v=XmzSLYr1-1g

N/z:  korona i fryz na czapie dzwonu z 1615 r. na dzownnicy kościoła św. Michała w Götingen - zrzut z ekranu - opracowanie własne autora na podstawie: https://www.youtube.com/watch?v=XmzSLYr1-1g

N/z:  Scena Ukrzyżowania na płaszczu dzwonu z 1615 r. na dzownnicy kościoła św. Michała w Götingen - zrzut z ekranu - opracowanie własne autora na podstawie: https://www.youtube.com/watch?v=XmzSLYr1-1g

Drugi z dzwonów z Czerwieńczyc to dzwon spiżowy odlany w 1617 r. Jego waga wynosi 63 kg,  wysokość bez korony - 47 cm, a średnica dolna - 49 cm. Posiadał sześcioramienną koronę z kluczem o wysokości 10 cm. W karcie inwentaryzacyjnej, co widoczne jest również na demonstracyjnym zdjęciu, wpisano uszkodzenie w postaci dwóch odłamanych kabłąków, co dziś, jak wykażę dalej, jest już przeszłością.[17]

N/z: dzwon z 1617 r. na cmentarzysku dzwonów w hamburgu. Fot. Marceli Tureczek, Leihglocken..., s. 427

W górnej części płaszcza umieszczono inskrypcję zamkniętą zdwojonymi półwałkami, poniżej nich zaś - dalszy ciąg inskrypcji w języku niemieckim, o treści: „IM JAHR 1617 IST DIESE GLOCK AUF ANORDNUNG IUNCKER WOLF CISCHWITZ AUF WALTERSDORF GOTT ZU LOB UND EHR GEGOSSEN WORDEN”, co tłumaczyć można: „W 1617 ROKU TEN DZWON ZOSTAŁ ODLANY NA POLECENIE JUNCKERA WOLFA CISCHWITZA W WALTERSDORFIE NA CHWAŁĘ I CZEŚĆ BOGA”[18]

N/z: szyja dzwonu  z 1617 r. na cmentarzysku dzwonów w hamburgu.Widoczna inskrypcja poświęcona donatorowi Fot. Marceli Tureczek, Leihglocken..., s. 427

 W dolnej części płaszcza widoczne trzy półwałki, z czego środkowy pogrubiony.

 Dzwon ten, po renowacji, polegającej m.in. na odtworzeniu dwóch brakujących kabłąków, w bliżej nieokreślonym czasie zawisł na dzwonnicy kościoła p.w. św. Ludgardy w Norden, przy Osterstrasse 20, prawdopodobnie, jako część istniejącego w wymienionym kościele karylionu. Niestety, mimo usilnych poszukiwań nie udało się dotrzeć do aktualnych informacji i zdjęć dzwonu.

N/z: kościół p. w. św. Ludgardy w Norden, przy Osterstrasse 20, w którym znajduje się dzwon z 1617 r. z Czerwieńczyc. Fot: https://de.wikipedia.org/wiki/St.-Ludgerus-Kirche_%28Norden%29#/media/Datei:2009_07_Norden_St-Ludgerus-Kirche

Jakie dzwony służą dziś wiernym Czerwieńczyc? Spróbujemy to jeszcze ustalić. informacje, ktore wymagają jeszcze potwierdzenia, najlepiej w formie wizji lokalnej, lub aktualnych zdjęć, czy dokumentów, wskazują, że w dzwonnicy jest tylko jeden dzwon. Jaki?