Wambierzyce - dzwony  Bazyliki Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny - Sanktuarium Wambierzyckiej Królowej Rodzin Patronki Ziemi Kłodzkiej

Fot: Jacek Halicki - aerosky pl

Wambierzyce - dzwony  Bazyliki Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny - Sanktuarium Wambierzyckiej Królowej Rodzin Patronki Ziemi Kłodzkiej

Pierwszy ślad pisemny, na który udało mi się natrafić, a dotyczący dzwonów w świątyni, której patronką była wówczas Najświętsza  Maryja Dziewica, której początki datowane są na 1263 r. to zapis sporządzony przez wielebnego Christophorusa Naetiusa w księdze dekanalnej z 1560 r. Naetius wymienia w niej m. in. „dwa dzwony”, nie podając przy tym żadnych szczegółów dotyczących ich charakterystyki.[1]

N/z: fragment Księgi Dekanalnej Naetiusa i Kecka... s. 34

Potwierdza to to zapis sporządzony przez dziekana kłodzkiego – Hieronima Kecka w księdze dekanalnej z 1631 r. Keck wspomina o dzwonach, także nie podając przy tym żadnych szczegółów dotyczących ich charakterystyki. W kościele, zbudowanym na polecenie i za pieniądze Ludwika von Pannwitza, a zburzonego potem w czasie Wojny Trzydziestoletniej, Keck odnotował obecność dwóch dzwonów,[2] z których jeden, jak się okazuje, dzwoni do dziś, ale o tym później.

N/z: fragment Księgi Dekanalnej Naetiusa i Kecka... s. 146

Z kolei niemiecki duchowny i piewca historii Ziemi Kłodzkiej – Joseph Kögler, tworzący na przełomie XVIII / XIX w., w jednym ze swoich opracowań, poświęconym historii Sanktuarium w Wambierzycach (niem. Albendorf) podaje, że „nad północnym wejściem do tego korytarza znajdują się 4 dzwony, z których 3 służą do zwykłego użytku, a jeden jest tzw. dzwonem pogrzebowym.”[3]

N/z: kościół zbudowany przez von Panwittza w: Albendorf, post z 11. 04.2020 r. w: https://www.facebook.com/1309452735786757/photos/pb.100066818556447.-2207520000/3181356801929665/?type=3

Tenże sam autor rozwija dalej: „Na dużym dzwonie widnieje napis wykonany tzw. literami mnichowymi (niem: Monchsbuchstaben): „CHRIST MARIA BEROT. ALLIS. DAS BITT GOTT”, co możemy rozumieć, jako: „Chrystusie, Mario Uratuj (nas – przyp. aut.). Wszyscy prośmy do Boga” Poza tym nie ma na nim żadnych innych napisów. Środkowy dzwon pękł trzy razy w ciągu ostatnich 40 lat i dwukrotnie został odlany przez odlewnika dzwonów Schweigera. Na jednej stronie znajduje się wizerunek św. Antoniego z Padwy, a pod nim napis „RESTAURATA SUB PATRONATA ILLUSTRIMI DD. COMITIS ANTONII DE MAGNIS”, czyli: „Odrestaurowany pod patronatem znakomitego hrabiego Antoniego von Magnis”. Na drugiej stronie wizerunek św. Józefa, a pod nim napis „SUB PAROCHO JOSEPHO KNAUER 1800”, czyli „ Za proboszcza Josepha Knauera 1800”.[4]

Warto w tym miejscu zaznaczyć, że nie wiadomo na tym etapie poszukiwań, czy fundatorem tego dzwonu był, urodzony 26.07.1751 r. w Strážnicy, a zmarły 5.06.1817 w Bożkowie, Anton Alexander von Magnis – niemiecki arystokrata, hrabia, jeden z najwybitniejszych przedstawicieli rodu von Magnisów z linii morawskiej, posiadacz ziemski, przemysłowiec, i prekursor nowoczesnego rolnictwa czy te, żyjący w latach 1786–1861, jego syn – Anton - junior?[5]

N/ z: herb rodu von Magnis z XVII w. Fot: Adolf Matthias Hildebrandt - na podstawie: Alfred Freiherr von Krane, Wappen- und Handbuch des in Schlesien (einschliesslich der Oberlausitz) landgesessenen Adels, Goerlitz 1901 - 1904 Digitalisat

O małym dzwonie Kögler pisze natomiast, że „ma kształt misy, jest niski i szeroki u dołu, a na górze widnieje napis „GEORGE HELLER ODLAŁ MNIE WE WROCŁAWIU W 1686 R.” Pośrodku znajdują się litery AD. P. O. V. O. pomiędzy dwoma unoszącymi się aniołami i napis „DANIEL PASCHAS OSTERBERG V. OSTERBERG”.[6]    

Przywołany donator dzwonu – urodzony w 1634r. w Opawie, a zmarły w 1711 r. w Wambierzycach, Daniel Paschasius von Osterberg był w tym czasie właściciele wsi Wambierzyce i fundatorem pomysłu rozbudowy wambierzyckiego sanktuarium maryjnego oraz przekształcenia całej miejscowości w „Śląską Jerozolimę".[7]

N/z: fundator dzwonu z 1686 - Daniel Paschias von Osterberg. Fot: https://pl.wikipedia.org/wiki/Daniel_Paschasius_von_Osterberg#/media/Plik:DPO_v_Osterberg.jpg  w: https://sokoliszlak.cba.pl/?page_id=27065

Natomiast, według Köglera, dzwon pogrzebowy pod inskrypcją „ANNA TERESIA PATRONESE V. OSTERBERG GEB. AICHHOB FUNDATORIN 1747”, miał z jednej strony herb Osterbergów i Aichhobów z drugiej strony wizerunek św. Józefa, a pod nim kolejną inskrypcję „JOANNES ANTONIUS P. V. OSTERBERG”. U góry widniała inskrypcja „JOH. GEORG. SCHWAIGER”. Kögler wspomina też, że na majątku Niederrathen ( Ratno Dolne – przyp. aut. ) wyznaczono kapitał w wysokości 100 talarów, po to, żeby dzwon pogrzebowy mógł być użyty bezpłatnie na życzenie wszystkich, przy czym, jednorazowo za każde użycie dzwonu pogrzebowego z tego funduszu miano wypłacać po 6 talarów, z czego 3 talary otrzymywał kościół, a 3 talary-  dzwonnik.[8] Dość prosto wyliczyć, że kwota ta wystarczyła raptem na ok. 16 – 17 pogrzebów, co wydaje się sumą niezbyt wygórowaną.

N/z: Pomnik Daniela Paschasiusa von Osterberga w Wambierzycach Fot; Jacek Halicki – aerosky

N/z: herb von Osterbergów. Fot: Jacek Halicki – aerosky.pl w: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/0b/Herb_von_Osterberg.jpg

Przeszukując źródła w celu znalezienia odpowiedzi na pytanie, jaki / jakie dzwony „mieszkały” na wieży bazyliki, natrafiłem na perełkę. Otóż, według słów prowadzącego  na Fb. stronę „Albendorf”,  jeden z dzwonów z bazyliki znajduje się w kościele p. w. św. Jana  w Telgte koło Münster. To bardzo stary dzwon datowany na  XV/XVI w. Prawdopodobnie został  zdemontowany w celu przetopienia podczas II Wojny Światowej  a po wojnie trafił na „wypożyczenie” do Telgte.[9]

Ciekawostką jest to, że dzwon ten dzwonił w swojej historii w czterech kościołach; we wspomnianym już wcześniej kościele zbudowanym przez von Pannwitza, potem w kościele zbudowanym w latach 1695–1711 na zlecenie Daniela von Osterberga, który jednak szybko zaczął się walić i został rozebrany w 1714 roku, a od, prawdopodobnie,  1723 r. - w kościele  ufundowanym  przez  Franciszka Antoniego von Goetzena, czyli dzisiejszej Bazylice, by ostatecznie zawisnąć w dzwonnicy w Telgte.[10]

N/z.: archiwalna fotografia kościoła ufundowanego i zbudowanego w latach 1715 – 1723 przez hrabiego Franciszka Antoniego  von Gotzena – dzisiaj Bazyliki.

Niestety o samym dzwonie niewiele możemy powiedzieć. Nie znamy  jego rozmiarów, wagi ani tonu. Jest zawieszony na drewnianym jarzmie czterema cybantami. Jarzmo poruszane jest kołem pasowym.

N/z: dzwon z Wambierzyc w kościele w Telgte. Fot: Albendorf, post z 11. 04.2018 r. w:  https://www.facebook.com/permalink.php? story_fbid=pfbid02x1BEyyWvbCsMnnu6hyWXtXjRW5cCvh5HABKds6dNtpb9i7iNSKbZ8EUrsLRmtn4ul&id=1309452735786757 

Korona dzwonu złożona z sześciu ramion, a ramiona od czoła przyozdobione ornamentem stylizowanym na warkocz.  Na hełmie widoczne dwa śrubunki mocowania serca dzwonu. Na szyi dzwonu (górna, najwęższa część płaszcza) ludwisarz umieścił cztery półwałki.

N/z: korona dzwonu - opracowanie własne autora na pdstawie: fot: Albendorf, post z 11. 04.2018 r. w:  https://www.facebook.com/permalink.php?...

Jako, że dysponuję tylko trzema fotografiami dzwonu i to w bardzo ogólnej perspektywie, trudno ponad wszelką wątpliwość stwierdzić, czy dzwon posiada na płaszczu jakieś plakiety, czy inskrypcje,  choć zdjęcia wskazują, że nie. W dolnej części płaszcza kolejne dwa półwałki.

N/z: dolna część płaszcza i wieniec dzwonu - opracowanie własne autora na pdstawie: fot: Albendorf, post z 11. 04.2018 r. w:  https://www.facebook.com/permalink.php?...

Możemy też zobaczyć wnętrze dzwonu i serce. Z prawej strony widoczne zużycie mechaniczne  wnętrza ust będące skutkiem uderzeń serca, po lewej odkształcenie ust dzwonu.

N/z: wnętrze dzwonu - opracowanie własne autora na pdstawie: fot: Albendorf, post z 11. 04.2018 r. w:  https://www.facebook.com/permalink.php?...

A potem długo, długo nic! Dopiero w jednym ze źródeł natrafiłem na zdjęcie   wykonane „na pamiątkę poświęcenia dzwonu w Albendorf w lipcu 1924 r.”, nie opatrzone, niestety, żadnym komentarzem. Sugeruje ono jednak, że być może jakieś dzwony z Wambierzyc zostały zdjęte w ramach rekwizycji w czasie I Wojny Światowej i potem, rekompensując stratę, n/n. Ludwisarz, na zlecenie n/n. osób odlał  nowy , bogato zdobiony dzwon.[11] Niestety, nieznany jest mi jego los. Być może, również uległ rekwizycji w czasie II Wojny Światowej, ale informację trzeba by zweryfikować.

N/z: niezidentyfikowany dzwon z Wambierzyc. Fot: Poświęcenie dzwonu w Wambierzycach,  Korben°, w:  https://polska-org.pl/6385261,foto.html

Dzwon przygotowany do zawieszenia przy pomocy trzech cybantów  do stalowego jarzma z przeciwwagą. Po lewej stronie ramię dźwigni do poruszania dzwonu, również z przeciwwagą, na końcu dźwigni karabińczyk do mocowania liny.

Dzwon posiada bardzo bogate zdobienia. Już u samej góry hełmu, na jego krawędzi widoczne perełkowanie a poniżej girlanda ze sznura perełek i elementów roślinnych.

N/z: korona niezidentyfikowanego dzwonu z Wambierzyc - opracowanie własne autora na podstawie fot: Poświęcenie dzwonu w Wambierzycach,  Korben°, w:  https://polska-org.pl/6385261,foto.html

Już od szyi dzwonu w układzie pionowym bogate ornamenty roślinne [1], przechodzące w górnej w większe [2], a środkowej części płaszcza - mniejsze  koła [3], w których wnętrzu ludwisarz umieścił kwiatony. Koła w środkowej części płaszcza połączone ozdobnym pasem [4], w miejscu łączenia z kołami górnej części płaszcza, ozdobione rozetami [5]. Poniżej środkowych kół kielichowate motywy roślinne [6]. Z kolei Na zakończeniu pionowych pasów ozdób kół wyższego rzędu, z wyjątkiem jednego, wisiory z motywem roślinnym [7].

N/z: zdobienia płaszcza niezidentyfikowanego dzwonu z Wambierzyc - opracowanie własne autora na podstawie fot: Poświęcenie dzwonu w Wambierzycach,  Korben°, w:  https://polska-org.pl/6385261,foto.html

W dolnej części płaszcza, między dwoma ozdobami w postaci kielicha z wici roślinnych, znajdujemy plakietę z wizerunkiem Matki Bożej Wambierzyckiej Królowej Rodzin, o pod nim – inskrypcję o treści: „ ALBENDORFISCHE JUNGFRAU GOTTES MUTTER  MARIA”.[12]

N/z: zdobienia płaszcza niezidentyfikowanego dzwonu z Wambierzyc - opracowanie własne autora na podstawie fot: po lewej -Poświęcenie dzwonu w Wambierzycach,  Korben°, w:  https://polska-org.pl/6385261,foto.html, po prawej - Matka Boska Wambierzycka w: Josef Tokarz, Albendorf : das Deutsche Jerusalem in Wort und Bild : neueste Beschreibung Albendorfs mit 12 Bildern, s. 28,  w: https://www.dbc.wroc.pl/dlibra/publication/4449/edition/4286/content

Na chwilę obecną nie potrafię powiedzieć, jaki był los przedwojennych dzwonów, są tylko przypuszczenia. Dziś, kilkadziesiąt metrów od kalwaryjnego wzgórza na sąsiednim Wzgórzu Kwarantanny, w cieniu wielkich drzew, od lat 90 XX wieku, leżą cztery ogromne, zardzewiałe, pokryte zielonkawą patyną dzwony.[13]

N/z: dzwony w Wambierzycach. Fot; https://www.gorytajemnic.pl/ciekawe-miejsca/wambierzyce-kalwaria.html, Fot: krzysiek296°, w; https://polska-org.pl/957352,foto.html?idEntity=529670

Przybyły one z Niemiec. Zostały podarowane przez byłych niemieckich mieszkańców Wambierzyc, którzy dorzucić mieli dodatkowo około 10 tysięcy ówczesnych marek na wybudowanie nowej dzwonnicy. Miały dzwonić na świątynnej wieży, ale z finansowych powodów dzwonnica nie powstała. Koszt jej wybudowania przerastał możliwości parafii i wynosił ok. 100 tysięcy zł.[14]

N/z: dzwony w Wambierzycach. Fot; https://www.gorytajemnic.pl/ciekawe-miejsca/wambierzyce-kalwaria.html, : Fot: jary°  w: https://polska-org.pl/714163,foto.html?idEntity=529670

Ważące 8 ton dzwony ustawiono na chodniku przed bazyliką, co wywołało  oburzenie mieszkańców  i odwiedzających Wambierzyce Niemców. Po interwencji  ówczesnego metropolity wrocławskiego  - kardynała Henryka Gulbinowicza, w oczekiwaniu na wybudowanie nowej dzwonnicy dzwony przeniesiono na Górę Kalwarii. Mimo, że powstał nawet projekt techniczny dzwonnicy, mimo obietnic ówczesnego burmistrza Radkowa, to minęły lata, a dzwony wciąż milczą.[15]  

N/z: dzwony w Wambierzycach. Fot; https://www.gorytajemnic.pl/ciekawe-miejsca/wambierzyce-kalwaria.html, : Fot: jary°  w: https://polska-org.pl/985696,foto.html?idEntity=529670

Czekające na „swój czas” dzwony pochodzą z Gußstahlwerk Bochumer Verein AG  (w skrócie: BVG Bohum”), którą to fabrykę w latach pięćdziesiątych opuściła niezliczona ilość dzwonów, i jak wskazuje data na największym z nich, powstały w 1949 r.  Ciekawe,  jaki był ich los, zanim trafiły do Wambierzyc. Prawdopodobnie wisiały w którymś z niemieckich kościołów, a potem zostały wymienione na inne.

N/z: dzwon w Wambierzycach z widoczna datą odlania i plkietą odlewni - opracowanie własne autora na podstawie fot: jary°  w: https://polska-org.pl/714163,foto.html?idEntity=529670

Na trzecim co do wielkości dzwonie część inskrypcji brzmi: …IT DEINEN  MANTEL…

N/z: fragment inskrypcji na dzwonie w Wambierzycach - opracowanie własne autora na podstawie fot: jary°  w: https://polska-org.pl/714163,foto.html?idEntity=529670

Dzięki zdjęciu przesłanemu przez Rene Müllera udało się ustalić pełne brzmienie inskrypcji  na tym dzwonie, a brzmi ona: „MARIA, BREIT DEINE MANTEL AUS” czyli: „MARYJO, ROZPOSTRZYJ SWÓJ PŁASZCZ”

Fot: Rene Müller

Na drugim co do wielkości dzwonie znowu część inskrypcji: …LIESS UNS  EIN…

N/z: fragment inskrypcji na dzwonie w Wambierzycach - opracowanie własne autora na podstawie fot: jary°  w: https://polska-org.pl/714163,foto.html?idEntity=529670

… i znowu pomocny okazał się Rene  Müller i jego zdjęcia. Inskrypcja na tym dzwonie brzmi: „IN DEIN HERZ, O JESU SCHLIESS UNS EIN”, czyli: „ZAMKNIJ NAS W SWOIM  SERCU, O JEZU” albo też: „WŁĄCZ NAS DO SWEGO SERCA, O JEZU”

N/z: inskrypcja na dzwonie w Wambierzycach - opracowanie własne autora na podstawie fot: Rene Müller

Inskrypcje na dzwonach uległy częściowemu zniszczeniu, tak że trudno odczytać ich  pełną treść. Na najmniejszym  z dzwonów widzimy tylko część liter: LOI . IUS w górnym wersie, a w dolnym: ..I OI (D?) EREM BIN I(CH?) ..BO

N/z: inskrypcja na dzwonie w Wambierzycach - opracowanie własne autora na podstawie fot: Rene Müller

A tu z kolei na największym : HL. MAGD…. (ALENA?)…

N/z: fragment inskrypcji na dzwonie w Wambierzycach - opracowanie własne autora na podstawie fot: jary°  w: https://polska-org.pl/714163,foto.html?idEntity=529670Na czapie każdego dzwonu umieszczono liczby; na największym – 1727, na drugim co do wielkości – 1905, na trzecim – 1946, a na najmniejszym – 1180. Nie jest to waga dzwonów, bo dzwony łącznie ważą ok. 8 ton, a z sumy liczb otrzymujemy wynik = 6 758. Liczby nie układają się też w logiczny ciąg w stosunku do wielkości dzwonów. Być może to numery seryjne dzwonów nadane w odlewni, ale tego ponad wszelką wątpliwość ustalić nie mogę.

N/z: numeracja na dzwonach w Wambierzycach - opracowanie własne autora na podstawie fot: jary°  w: https://polska-org.pl/714163,foto.html?idEntity=529670