Fot: Jacek Halicki – aerosky.pl

Tłumaczów - dzwony kościoła p. w.  św. Piotra i Pawła

Historia dzwonów z Tłumaczowa jest historią szczególną, a to przez fakt, że Tłumaczów, jako jedna z trzech znanych mi, obok Niwy i Gniewoszowa, miejscowości Ziemi Kłodzkiej, która jeden ze swoich dzwonów w ostatnim czasie odzyskała. Ale o tym za chwilę, więc przejdźmy do udokumentowanej w źródłach historii tychże dzwonów, na których pierwszy, pisany ślad natrafiamy w 1561 r.

Mimo, że zarówno Christoph Naetius w roku 1561, jak i Hieronim Keck w roku 1631 sporo uwagi poświęcają kościołowi i wspólnocie kościelnej w Tłumaczowie (niem.: Tuntschendorf), to o dzwonach z tego kościoła w prowadzonych przez nich księgach dekanalnych znajdziemy niewiele. Tylko u Naetiusa odnajdujemy krótką wzmiankę o dwóch dzwonach bez ich charakterystyki.[1]

N/z: fragment Księgi Dekanalnej Naetiusa i Kecka poświęcony inwentaryzacji kościoła w Tłunaczowie... s. 55

Więcej informacji o dzwonach przekazuje nam żyjący na przełomie XVIII / XIX w. urodzony w Lewinie niemiecki duchowny i zarazem dziejopisarz Ziemi Kłodzkiej – Joseph Kögler. W jednej ze swoich prac pisze on: „kościół (w Tłumaczowie – przyp. aut. ) ten stoi niemal w centrum wsi, na wzgórzu, i jest poświęcony św. apostołom Piotrowi i Pawłowi. Jest to kamienna budowla pokryta gontem, pośrodku której znajduje się drewniana, spiczasta wieża. Na wieży oprócz zegara znajdują się 3 dzwony, z których 2 większe zostały odlane w 1677 roku w Neisse, a najmniejszy w nowszych czasach w Glatz.”[2]

W jednym, ze źródeł udało się potwierdzić, że takowy odlewnik faktycznie w Nysie działał, ale nie wiedzieć dlaczego, datuje ono jego aktywność na XVIII w. Inne z kolei datuje prawidłowo, niestety, wśród wymienionych w nim dzwonów nie odnajdujemy dzwonu z Tłumaczowa.[3]

Potem dzwony z Tłumaczowa  giną w mroku historii na wieki całe, by odnaleźć się (przynajmniej jeden z nich – przyp. aut)) w pracy M. Tureczka; „Leihglocken”. W dokumentacji niemieckiej „Leihglocken” pod numerem ewidencyjnym 9/4/226 znajdujemy odlany przez Mathiasa Munse  w Nysie w 1677 r. (czyli jeden z wymienionych przez Köglera – przyp. aut.) dzwon spiżowy o wadze 230 kg i wysokości bez korony równej 73 cm.[4]

M. Tureczek, Leihglocken...,  s. 429

Dzwon po wojnie miał trafić do Kościoła Maria Suso, Möhringer Weg 51 (powinno być  Mähringer  Weg – przyp. aut.) w Ulm – Donau, w diecezji Rottenburg .[5] W wyniku kwerendy, znalazłem na stronie kościoła, że w dzwonnicy wiszą cztery dzwony kościelne, z których trzeci i czwarty zostały zawieszone dopiero w maju i czerwcu 1986 r.[6] Niestety, nie ma szczegółowej charakterystyki tych dzwonów, a więc do pewnego momentu nie było wiadomo, czy dzwon z Tłumaczowa tam jest. Ale tylko do pewnego momentu, Jakiego? O tym też za chwilę.

N/z: kościół Maria Suso, w Ulm – Donau, w: https://de.wikipedia.org/wiki/St._Maria_Suso#Glocken

Już wcześniej zaczęły pojawiać się sygnały zwiastujące możliwość powrotu jednego z dzwonów do Tłumaczowa. Sporo  nowych informacji wnosił artykuł w „nowaruda.pl.[7] Według niego, w kościele w Tłumaczowie były trzy dzwony. Jeden wciąż tam jest, ale dwa zostały wywiezione przez Niemców w czasie II wojny światowej. Jak podaje Paweł Jeżewski, autor książek m.in. o sekretach III Rzeszy i wojennej historii Nowej Rudy , przynajmniej jeden z nich ma szansę powrócić na swoje miejsce. „Dzwon, o którym mowa został wywieziony przez Niemców w 1940 r. w ramach rekwizycji wojennych. Teraz się odnalazł i prawdopodobnie w przyszłym roku zostanie przywieziony do Tłumaczowa. Wszystko może potrwać, bo sprawę załatwiają kurie: świdnicka i niemiecka, a w Niemczech wszystkie sprawy tzw. papierkowe – trwają. (…)” Jak podaje autor artykułu proboszcz parafii w Tłumaczowie nie chce rozmawiać z dziennikarzami na temat zarekwirowanego dzwonu, choć mówi  już o tej sprawie wielu mieszkańców  wsi. Według słów sołtysa Tłumaczowa ksiądz proboszcz zapowiedział odzyskanie dzwonu w 2024 r.

I w końcu „słowo ciałem się stało”. Otóż w dniu 14.09.2025 r. w wyniku działań niemieckiej inicjatywy zwrotu dzwonów, zarekwirowanych w czasie obu wojen światowych do macierzystych  kościołów „Friedensglocke für Europa”, czyli „Dzwony pokoju dla Europy”, podjętej w diecezji Rotenburg – Stuttgart, w Tłumaczowie odbyła się piękna uroczystość poświęcenia odzyskanego dzwonu z 1667 r., o którym to piszą zarówno Joseph Kögler, jaki Marceli Tureczek. Z kronikarskiego obowiązku dodam, że uroczystość poświęcenia poprowadzili wspólnie bp dr. Klaus Krämer, bp Marek Mendyk, proboszcz parafii – ks. Daniel Koprowski, a swoją obecnością uświetniło ją wielu gości z całej gminy, w tym,  Janusz Gorczycki – współorganizator uroczystości.[8]

N/z:  dzwon po powrocie do Tłumaczowa, w: Artykuł  z  13.09.2025 r, Geschichte, die heute verbindet, w: https://www.drs.de/ansicht/artikel/geschichte-die-heute-verbindet.html Friedensglocken 

Dzwon, o którym mowa, wyposażony jest sześcioramienną koronę o wysokości 16,5 cm, z kluczem. Pałąki klucza bez zdobień i ornamentów.

N/z: korona dzwonu z 1677 r. - opracowanie własne autora na podstawie :fot: u góry - M. Tureczek, Leihglocken...,  s. 429, u dołu - Agnieszka Wideł

W górnej części płaszcza, na styku z hełmem znajdujemy dwuwersową inskrypcję, rozdzieloną trzema półwałkami, o brzmieniu: „ DVRCH FEIER BIN ICH GEFLOSSEN  IM  NAMEN  IESV  MARIA VND  JOSEPH  BIN  ICH  GEGOSSEN ZV / BERVFFEN  DIE SINDER  DAMIT  SIE  WERDEN  GOTTES  KINDER 1677.”, czyli: „PRZEZ OGIEŃ PRZEPŁYNĄŁEM, W IMIĘ JEZUSA MARYI I JÓZEFA JESTEM WYLANY, ABY / WEZWAĆ ICH, BY  BYLI  [STALI SIĘ ]DZIEĆMI BOŻYMI 1677”. Poniżej inskrypcji ornament sznurowy, a pod nim fryz lambrekinowy.[9]

N/z: szyja, inskrypcja i ornament dzwonu z 1677 r. - opracowanie własne autora na podstawie :fot: u góry - M. Tureczek, Leihglocken...,  s. 429, u dołu - Agnieszka Wideł

W środkowej części płaszcza ludwisarz umieścił plakietę z przedstawieniem Mari Apokaliptycznej. Nad plakietą inskrypcja: „ANDREAS ARNOLDVS  IVNG / DER ZEIT // PFAR”, czyli „ ANDREAS ARNOLD JUNG – W TYM CZASIE PROBOSZCZ”.[10]

N/z: plakieta z wizerunkiem Matki Boskiej na płaszczu dzwonu z 1677 r. - opracowanie własne autora na podstawie :fot: z lewej - M. Tureczek, Leihglocken...,  s. 429, z prawej - Agnieszka Wideł

N/z: płaszcz dzwonu z 1677 r. - opracowanie własne autora na podstawie :fot: u góry - M. Tureczek, Leihglocken...,  s. 429, u dołu - Agnieszka Wideł

Pod plakietą kolejna inskrypcja w czterech wersach, o treści:  „DIE KIRCH VATER / GEORGE KNAPPE:  HANS BITTNER / VALTIN  FRANTZ: MALCHER SCHOLTZ /MATHIAS MVNSE GOS MICH IN NEYS”, czyli „ OJCIEC KOŚCIOŁA ( kościelny lub fundator?) i tu  następują cztery nazwiska, a ostatni wiersz poświęcony ludwisarzowi.[11]

N/z: inskrypcja w dolnej części płaszcza dzwonu z 1677 r. - opracowanie własne autora na podstawie :fot: u góry - M. Tureczek, Leihglocken...,  s. 429, u dołu - Agnieszka Wideł

Inskrypcje zapisano w języku niemieckim. Zwraca uwagę, typowe dla tego okresu zamienne stosowanie w zapisie inskrypcji liter U i V, co zaznaczyłem kolorem zielonym. W dolnej części płaszcza, na styku z wieńcem, dwa półwałki.

Pozostają dwa zasadnicze pytania, na które nie mam w tej chwili odpowiedzi. 1.) Co się stało z drugim dzwonem z 1677 r.? Czy został przetopiony, czy też służy wiernym w którejś z niemieckich parafii? 2.) Jaki dzwon znajduje się w tej chwili na dzwonnicy kościoła w Tłumaczowie? Czy to dzwon, o którym wspominał Kögler, czy też inny? Mam nadzieję, że przynajmniej na drugie pytanie uda się uzyskać szybką odpowiedź, a to dzięki wsparciu mieszkańców i lokalnych eksploratorów historii, co z kolei pozwoliłoby uzupełnić niniejszy artykuł.