Ścinawka Dolna – dzwony  kościoła p. w.  św. Stanisława Kostki i kościoła  p. w. św Jakuba Apostoła

Fot: Jacek Halicki - aerosky.pl

Ścinawka Dolna – dzwony  kościoła p. w.  św. Stanisława Kostki i kościoła  p. w. św Jakuba Apostoła

Oczami wyobraźni starałem  się zobaczyć stary kościół  p. w. św. Stanisława Kostki Dolnej w całej okazałości, wzmiankowany po raz pierwszy  w 1350 r., wzniesiony na nowo w  1530 r., z którego zachowało się  jedynie prezbiterium, posiadający wówczas czworoboczną wieżę, zwieńczoną murowaną iglicą, która to wieża w 1749 r. podwyższona została o ośmioboczny człon i zwieńczona późnobarokowym, baniastym hełmem. Początkowo wiedziałem, że według jednego ze źródeł, na wieży w 1842  r. na pewno był y trzy dzwony. Jeden z nich ufundowany w 1663 przez ówczesnych patronów – baronów von Hemm i von Hofferburg.[1] Pochodzenia dwóch pozostałych, niestety, zanim rozpocząłem wnikliwe poszukiwania, nie udało mi się ustalić.

W wyniku szczegółowej kwerendy natrafiłem jednak  na unikatowe informacje i zdjęcia dokumentujące historię dzwonów w Ścinawce Dolnej.  Na zdjęciu po prawej widoczne ; stary ( po prawej)  i nowy (po lewej )  kościół p. w. św.  Jakuba.

N/z: stary i nowy kościół w Ścinawce średniej – opracowanie własne autora na podstawie:fFot: Festschrift aus Anlaß der Einweihung der neuen katholischen Kirche zu Niedersteine, Kreis Neurode durch Se. Eminenz, den Kardinal, Fürsterzbischof von Prag, Freiherrn Leo von Skrbensky am 1. Oktober 1904 w: https://www.dbc.wroc.pl/dlibra/publication/1693/edition/1859/content

Udało się też trafić na unikatowe  zdjęcie starego kościoła z wieżą. Strzałką zaznaczyłem prezbiterium, czyli to, co aktualnie pozostało z tego budynku sakralnego.

N/z: widok starego kościoła w Ścinawce średniej – opracowanie własne autora na podstawie:fFot: Festschrift aus Anlaß der Einweihung der neuen katholischen Kirche zu Niedersteine, Kreis Neurode durch Se. Eminenz, den Kardinal, Fürsterzbischof von Prag, Freiherrn Leo von Skrbensky am 1. Oktober 1904 w: https://www.dbc.wroc.pl/dlibra/publication/1693/edition/1859/content

W końcu XIX w. ten stary kościół okazał się za mały na potrzeby parafian i zbyt wilgotny ze względu na częste zalewanie w czasie powodzi. W związku z tym zbudowano w latach 1900–1903 w Ścinawce Dolnej nowy kościół  p. w. św. Jakuba. Dlatego po 1904 r. wieża i nawa starego kościoła rozebrane a pozostało z niego tylko prezbiterium.[2]

N/z: stary kościół p. w. św. Jakuba w: 

https://www.dbc.wroc.pl/dlibra/publication/1693/edition/1859/content https://parafiascinawkadolna.pl/historia/

Historia dzwonów w tym kościele zaczyna się pewnie w XIII – XIV w., pierwszą wzmiankę pisaną zostawił nam o nich jednak dopiero Christopch Naetius w 1561 r., zapisując w księdze dekanalnej w majątku kościoła trzy dzwony.[3]

N/z: fragment Księgi dekanalnej Naetiusa i Kecka, s. 54

Z kolei dziekan kłodzki  -Hieronim Keck  w czasie wizytacji prowadzonej w 1631 r., w księdze dekanalnej odnotował  trzy dzwony, w tym „jeden większy od pozostałych”, a także dzwonek przy ołtarzu (mszalny – przyp. aut.).[4]

N/z: fragment Księgi dekanalnej Naetiusa i Kecka, s. 184

Co ciekawe, Keck wraca jeszcze raz w zapisach Księgi dekanalnej do Ścinawki Dolnej, umieszczając zapis o inwentaryzacji kaplicy, której nie potrafię umiejscowić, a w której zapisuje na stan posiadania również jeden dzwon. [5] Nie podaje jednak żadnych dodatkowych informacji o nim. Czy chodzi o kaplicę prywatną w pałacu, czy też o inny obiekt?

N/z: fragment Księgi dekanalnej Naetiusa i Kecka, s. 184

Duże zasługi dla Ścinawki Dolnej  (niem. – Niedersteine), również dla miejscowego kościoła położył ród von Hemm. Jak napisał autor źródła „wieś ma również za co dziękować rodzinie von Hemm. Wystarczy wspomnieć kaplicę św. Sebastiana, pomnik „Ecce homo” i darowiznę dużego dzwonu w starym kościele[6]  (któremu poświęcę  jeszcze  dużo  uwagi).

Natomiast Joseph Kögler na przełomie XVIII / XIX w. pisał „w przedniej części kościoła znajduje się masywna wieża, na której wiszą 3 dzwony. Jej całkowita wysokość wynosi 59,5 łokcia. Dawniej była niższa i miała zwieńczenie z kamienia. Zostało ono jednak usunięte w 1749 roku. Ściany wieży podwyższono wówczas o 9 łokci i nałożono na nią drewnianą kopułę o wysokości 16 łokci. Wcześniej na środku dachu kościoła znajdowała się również drewniana wieża, na której wisiały dzwony. Została ona jednak zburzona w wyżej wymienionym roku, a dzwony przeniesiono na kamienną wieżę. Wieża ta, podobnie jak nawa kościoła, pokryta jest pomalowanym na czerwono dachem gontowym.”[7]

Fakty te potwierdza inne źródło, „w dawnych czasach w centrum kościoła znajdowała się drewniana wieża z trzema dzwonami. Została ona usunięta w 1749 roku, a po zachodniej stronie została wzniesiona kamienna wieża. W tej wieży znajdują się teraz dzwony.”[8]

Pierwszy z nich, tzw. „Duży dzwon”, który stał się dzwonem środkowym w nowym kościele, pochodzi z 1663 r.[9]

Jak podaje Kögler, "średni i mały dzwon zostały odlane w 1861 i 1862 r. przez W. ( Wilhelma – przyp. aut. )  Bachmanna z Berlina. Niestety, w źródle, które omawia m.in. dorobek odlewniczy całej rodziny Bachmannów, nie znalazłem potwierdzenia autorstwa tych dzwonów. W dniu 8 grudnia 1842 r. do tych trzech dzwonów dołączył czwarty; dzwon śmierci. Został on podarowany przez parafię i odlany przez firmę Klagemann z Wrocławia ( W przypadku tego dzwonu, też nie udało się potwierdzić jego autorstwa – przyp. aut. ).. Pod wizerunkiem Matki Bożej z Dzieciątkiem Jezus widnieje napis: „ŚWIĘTA MARYJO, MATKO BOŻA, MÓDL SIĘ ZA NAMI GRZESZNYMI TERAZ I W GODZINĘ ŚMIERCI NASZEJ”. Po raz pierwszy dzwon ten zabrzmiał w dniu śmierci rolnika Franza Schmelza z Oberdorfu."[10]

Po zadaszeniu budynku kościoła w listopadzie 1901 roku i ukończeniu sklepień oraz dużej i małej wieży w 1902 roku , 20 października tego samego roku Wielebny Wielki Dziekan Kłodzki  - dr Hochaus poświęcił trzy nowe dzwony. Zostały one odlane przez mistrza Schillinga w Apoldzie w Turyngii, a ich cena wyniosła 5100 marek. Dawny duży dzwon ze starego kościoła stał się dzwonem centralnym w nowym. Dzwon śmierci również pozostał. Nowy kościół miał zatem pięć dzwonów.[11]

Uroczystość poświęcenia  nowych dzwonów uwieczniono na kolorowej widokówce prezentowanej poniżej i często błędnie datowanej na lata późniejsze, bo 1910 – 1925.

Fot: Przemek (NR)° - zbiory prywatne, Dzwony kościelne w Ścinawce Dolnej. W tle Dom Pomocy Społecznej. Lata 1910 – 1925 w: https://polska-org.pl/6969019,foto.html,  także  https://parafiascinawkadolna.pl/historia/

Losy jednego z dzwonów przynajmniej do pewnego momentu, o czym później, są znane, a mowa o dzwonie z 1663 r, który w ewidencji „Leihglocken”, przytoczonej w pracy M. Tureczka został odnotowany pod numerem 9 /4 /164, jako dzwon spiżowy , ważący 645 kg, o wysokości bez korony równej 100 cm i średnicy dolnej wynoszącej również 100 kg.[12]

N/z: dzwon z 1663 r. na cmentarzysku dzwonów w Hamburgu. Fot: Marceli Tureczek, Leihglocken..., s. 425

Dzwon wyposażony jest sześcioramienną  koronę o wysokości 22 cm z kluczem,  który wyróżnia się pięknymi zdobieniami czoła pałąków odzwierciedlającymi półpostacie kobiece, a powierzchnie boczne pałąków również przyozdobiono ornamentem.[13]

N/z: bogato zdobiona korona dzwonu z 1663 r. - opracowanie własne autora na podstawie: fot. Marceli Tureczek, Leihglocken..., s. 425

W górnej części płaszcza, na styku z hełmem zdwojone półwałki, poniżej – fryz groteskowy, a jeszcze niżej – łacińska inskrypcja zamknięta zdwojonymi półwałkami poniżej której ludwisarz umieścił fryz roślinny.

N/z: szyja dzwonu z 1663 r. - opracowanie własne autora na podstawie: fot. Marceli Tureczek, Leihglocken..., s. 425

Inskrypcja brzmi: „ SALVATOR AFVLGVRE IGNE ET TEMPESTATE LIBERA DOMINE IESV CHRISTE NOS ET OMNES HABITANTES IN HAC PAROCHIA.”,[14] co w tłumaczeniu znaczy: „OD PIORUNÓW, OGNIA I SZKÓD POGODOWYCH ODKUPICIELU, PANIE JEZU CHRYSTE, WYBAW NAS I WSZYSTKICH MIESZKAŃCÓW TEJ PARAFII”.

Poniżej osi poziomego podziału płaszcza na połowy znajdują się kolejne dwie inskrypcje  poświęcone fundatorom, w języku niemieckim, ujęte w czterech wersach: Gisbert von der Hemm i jego żona Eva, z domu Stillfried – Rattonitz, oraz - Johann Heinrich Hoffer von Hoffenburg 1663 r.[15]

N/z: płaszcz dzwonu z 1663 r. z inskrypcją poświęconą donatorom - opracowanie własne autora na podstawie: fot. Marceli Tureczek, Leihglocken..., s. 425

  Poniżej dwa motywy heraldyczne; po lewej rodu von Hemm, po prawej rodu von Stillfried.

N/z herby na dzwonie – opracowanie własne autora na podstawie: M. Tureczek, Leihglocken Dzwony z obszaru Polski w granicach po 1945 r. przechowywane na terenie Niemiec, MK i DN, 2011,  s.  424-425, Herbarz szlachty śląskiej T – 3, H – K, s. 91 w: https://obc.opole.pl/Content/15872/PDF/16776sIII.pdf,  także: Schlesisches Wappenbuch oder die Wappen des Adels im Souverainen Herzogthum Schlesien, der Grafschaft Glatz und der Oberlausitz. Leonard Dorst - Goerlitz 1847, w: https://dokumentyslaska.pl/herby_slaskie/stillfried.html

Na niewidocznej, niestety na prezentowanym zdjęciu, przeciwległej stronie płaszcza ludwisarz umieścił  zachodzącą na fryz roślinny w górnej części płaszcza, plakietę z przedstawieniem Jana Chrzciciela, pod nią – kolejną inskrypcję, a pod nią motyw heraldyczny. Inskrypcja brzmiała: „IOHANN HENRICH HOFFER VON HOF: / FERBVRG / 1663.”[16]

W dolnej części płaszcza, na styku z wieńcem umieszczono cztery półwałki, a na samym wieńcu - kolejną inskrypcję, zamkniętą w dwa półwałki poświęconą ludwisarzowi: „OPERA MARTINI SCHRETER NACHODIENSIS FVSVS SUM 1663”, czyli: „DZIĘKI PRACY MARTINA SCHRETTERA Z NACHODU ZOSTAŁEM ODLANY W 1663 R.” [17]

N/z: wieniec dzwonu z 1663 r. z inskrypcją poświęconą donatorom - opracowanie własne autora na podstawie: fot. Marceli Tureczek, Leihglocken..., s. 425

Dzwon przetrwał wojny na cmentarzysku w Hamburgu i według danych w „Leihglocken” miał trafić do kościoła p. w. św. Marcina przy  Kirchstrasse 15 w Euskirchen, w diecezji Köln. Niestety, faktu tego nie potwierdzają dostępne mi źródła.[18]

N/z: kościół p. w. św. Marcina w Euskirchen, w: https://de.wikipedia.org/wiki/St._Martin_(Euskirchen)#Glocken

W wyniku kwerendy ustaliłem jednak, że wwykazie dzwonów kościoła p. w. św. Marcina przy  Kirchstrasse 15 w Euskirchen, dostępnym w dwóch źródłach nie figuruje wspomniany dzwon, a dowód prezentuję poniżej.[19] Co więcej, w wykazie tym, który obejmuje wszystkie kościoły w dekanacie Euskirchen, w żadnym z kościołów  dzwonu tego też nie znalazłem. Być może został przeniesiony poza diecezję, być może uległ zniszczeniu. Oznacza to konieczność dalszych poszukiwań informacji o jego losie.

N/z: specyfikacja dzwonów z kościoła p. w. św. Marcina w Euskirchen, w: https://thema.erzbistum-koeln.de/glockenbuch/glockenbuecher/21_dekanat_euskirchen.pdf , por: https://de.wikipedia.org/wiki/St._Martin_(Euskirchen)#Glocken,

Jeżeli jesteśmy w Ścinawce Dolnej, to nie można pominąć jeszcze jednego, nieistniejącego już obiektu sakralnego, w którym był dzwon. Mowa o kaplicy p. w. św. Sebastiana.

N/z: kaplica p. w. św. Sebastiana - 1930 r., Fot: krzysiek 296°  - zbiory prywatne, w: https://polska-org.pl/4845385,foto.html?idEntity=4845379

Z powstaniem kaplicy św. Sebastiana związana jest legenda: „200 lub więcej lat temu Hutberg był pokryty wysokim lasem, który rozciągał się aż do wioski. Pewnego razu panienka z zamku Steinhof wybrała się na spacer po lesie, schodząc ze ścieżki, która wkrótce zagłębiła się w las. Nagle została zaskoczona przez pojawienie się wilka. Co teraz zrobić? Naturalny ratunek był nie do pomyślenia. Zrozpaczona dziewczyna zwróciła się do Pana i przyrzekła zbudować kaplicę w okolicy, jeśli zostanie uratowana.” „Wilk zatrzymał się na chwilę, po czym zniknął w gęstwinie. Młoda kobieta pobiegła teraz do wioski, opowiedziała o swoim niesamowitym spotkaniu i nie zapomniała o swojej przysiędze. W miejscu, w którym zobaczyła wilka, postawiono pamiątkowy słup, a na szczycie Hutbergu zbudowano małą kaplicę. (…)”[20]

Ale inny z kronikarzy opowiada historię, pewnie trochę bliższą historycznym faktom. Otóż  w 1680 r.w Hrabstwie  Kłodzkim szalała zaraza, która jednak w zasadzie ominęła Ścinawkę Dolną. Z wdzięczności Bogu za ocalenie mieszkańców, Eva Maria, wdowa po panu na Niedersteine - baronie von der Hemm,, wybudowała w 1682 r. na własny koszt kaplicę na Hutbergu. Była ona poświęcona św. Sebastianowi. Ośmiokątna świątynia zwieńczona był kopułą  z sygnaturką z małym dzwonem.[21]

Jak pisze kronikarz, „ 100 lat później prawnuk fundatorki  (Karol Arnold von Hemm w 1780 r. – przyp. aut.) odrestaurował mały kościółek i wyposażył go w nadbudowę, z której, nawiasem mówiąc, można podziwiać wspaniałą panoramę. - Każdego roku ludzie pielgrzymowali do tej kaplicy i odprawiali nabożeństwa dziękczynne. Mieszkańcy Święcka (?) (niem.: Schwenz), w Hrabstwie Kłodzkim, również odwiedzali kaplicę co roku w święto Narodzenia Maryi, wypełniając w ten sposób przyrzeczenie złożone przez ich przodków w potrzebie i nieszczęściu.”[22]

Niestety, w latach siedemdziesiątych ub. w. kaplica została zburzona, a ślad po jej dzwonie zaginął bez wieści. A może jednak nie, może ktoś z mieszkańców, lokalnych eksploratorów historii ma informacje na tema dalszych jego losów?