Wojbórz - dzwony kościoła p. w. św. Jerzego
Niewielu pewnie wie, gdzie leży Wojbórz. Niewielu też pewnie wie, że Wojbórz (niem. Gabersdorf) to miejscowość, w której znaleziono najstarsze ślady człowieka na terenie ziemi kłodzkiej, należące do tzw. kultury oryniackiej, a datowane na około 30 tysięcy lat. W źródłach pisanych pojawił się po raz pierwszy w 1342 r. Zniszczony podczas wojen husyckich w 1425 r., nawiedzony w 1680 r. przez zarazę bez większych szkód, od 1782 r.należał do rodziny von Magnisów. A w nim kościół p. w. św. Jerzego i jego dzwony...
Fot.: Jacek Halicki, aerosky.pl
Wojbórz - dzwony kościoła p. w. św. Jerzego
Pisana historia dzwonów w, pochodzącym z XV w. i przebudowanym w XVIII w. kościele w Wojborzu, zaczyna się w 1560 - 1561 r., kiedy to ów kościół nawiedził wielebny Christoph Naetius, a to co zobaczył spisał w księdze dekanalnej. Na wieży kościoła zobaczył dwa dzwony, co skrzętnie odnotował.[1]
N/z: fragment Księgi Dekanalnej Naetiusa i Kecka, s. 38
Siedemdziesiąt lat później, bo w 1631 r., po rekatolizacji Ziemi Kłodzkiej, ówczesny dziekan kłodzki- Hieronim Keck po raz kolejny nawiedził z wizytacją tutejszą parafię i kościół, spisując rzetelnie, to co zobaczył, w księdze dekanalnej. Na stan posiadania tutejszego kościoła wpisał więc trzy dzwony i dwa dzwonki. Niestety poza tą bardzo ogólną, ograniczającą się tylko do liczby dzwonów informacją, jak zazwyczaj w swoich zapisach, nic Keck nie wspomina o ich charakterystyce.[2]
N/z: fragment Księgi Dekanalnej Naetiusa i Kecka, s. 171
Kwerenda materiałów nie dostarczyła zbyt wielu informacji o losie dzwonów z Wojborza, poza tym, że w 1641 r. w kościele wzniesiono nową dzwonnicę, do której prawdopodobnie, przywołane przez Kecka dzwony trafiły. Jednak już 16 sierpnia 1647 r. w kościół uderzył piorun, zabijając nauczyciela i ogłuszając dwóch robotników z Habelschwerdt. Kögler nie wspomina jednak, czy dzwony doznały jakiegokolwiek uszczerbku.[3]
N/z: kościół p. w. św. Jerzego w Wojborzu w: Kurze geschichtliche Nachrichten zum Album der Grafschaft Glatz vom Fr. Aug. Pompejus in Glatz, druck Otto Pompejuss, Glatz 1862, s. 33
W 1701 r., 14 lipca, kościół spotkało ponowne nieszczęście. Kopuła jego dzwonnicy została zniszczona przez uderzenie pioruna. I tu znowu nie mamy informacji o losie dzwonów. W 1731 roku rozpoczęto budowę nowej dzwonnicy, którą zakończono w 1733 r. 24 września tego samego roku na nowo wybudowanej dzwonnicy umieszczono zwieńczenie. Całkowity koszt budowy wyniósł 2407 florenów i 59 Grajcarów. Od tego momentu po stronie zachodniej kościoła znajduje się masywna wieża z dwoma oknami, na której wisiały wówczas cztery dzwony. Największy z nich ważył 17 centnarów i 30 funtów wagi wrocławskiej (1 cetnar = 53,49 kg, 1 funt = 0,405 kg, czyli dzwon ważył prawdopodobnie 921,48 kg – przyp. aut.). i został odlany w 1618 roku. W 1775 roku został on ponownie odlany, ponieważ pękł, i opatrzony został następującymi inskrypcjami: W górnej części (płaszcza, a może szyi – przyp. aut.): „GOSS MICH ANTON SCHWEIGER IN GLATZ 1775.”, czyli: „ODLAŁ MNIE ANTON SCHWEIGER W GLATZ W 1775 ROKU”. W dolnej części widnieje inskrypcja. : „EX ECCLESIAE GABERSDORFENSIS SUB PAROCHO FLORIANO TSCHOEPE” „Z (chyba należy przyjąć, że „dla” – przyp. aut.) KOŚCIOŁA W GABERSDORFIE POD KIEROWNICTWEM PROBOSZCZA FLORIANA TSCHOEPE”. Na średnim i małym dzwonie nie było żadnego napisu. W przejściu (?) zawieszony był dzwonek pogrzebowy („dzwon umarłych” – przyp. aut.)[4]
I jeszcze w kronice Hrabstwa Kłodzkiego znajdujemy informację, że w czerwcu 1888 r. mały dzwon z wieży kościoła w Gabersdorfie został ponownie odlany we Wrocławiu. Został on poświęcony przez Wielkiego Dziekana Kłodzkiego (Ernsta Hoffmanna – przyp. aut.) i oddany do użytku.[5]
Kolejną informację znajdujemy dopiero w sobotnim wydaniu lokalnego czasopisma Hrabstwa Kłodzkiego - „Gebirgsbote” z okresu I wojny światowej. Wtedy to, czyli 21 lipca 1917 r., miejscowy reporter czasopisma podaje, że „półgodzinne dzwonienie pożegnalne we wtorek ( czyli 17.07.1917 . – przyp. aut.) wieczorem przyniosło okolicznym mieszkańcom wiadomość, że parafia Gabersdorf musi oddać trybut wojnie światowej. Mistrz murarski A. Olbrich (z Gabersdorf – czyli Wojbórz – przyp. aut.) usunął dwa większe dzwony o wadze 19 i 11 centnarów ( jeżeli przyjąć za jednostkę wagi miarę wrocławską, to: 1016,31 kg i 588,39 kg – przyp. aut. ) oraz mały kościelny dzwon śmierci przez jeden z otworów wieży bez uszkodzeń i przetransportował je dziś (czyli w sobotę – przyp. aut.) po południu do Glatz - Hauptbanhof.”[6]
N/z: fragment relacji z rekwizycji dzwonów w Wojborzu w 1917 r. w: Der Gebirgsbote, 1917, nr 81 [26.07], w: https://jbc.jelenia-gora.pl/dlibra/publication/22743/edition/21299/content?
W tejże samej notatce reporter informuje czytelnika, że już dawno usunięto skonfiskowane wcześniej piszczałki organowe, które zostały wycenione na około 550 marek (rekompensaty z tytułu rekwizycji, która należała się również za dzwony – przyp. aut. ).[7]
N/z: rycina przedstawiająca kościół w Wojborzu w: http://www.grafschaft-glatz.de/archiv/akt-0303.htm
Między rokiem 1918 a 1927 w odlewni Franz Schilling & Sohne w Apoldzie odlany został, jak wskazuje jedno ze źródeł dzwon dla Gabersdorfu o wadze 1000 kg i tonie muzycznym e i h. Niestety, jak za chwilę wykażę, nie ma go na dzwonnicy w Wojborzu. Nie wiemy, czy dzwon ten przetrwał II wojnę światową i czy do dziś służy jakiejś niemieckiej parafii, czy też trafił do huty. Nie znamy też na tę chwilę jego charakterystyki.[8]
Poszukując dalej informacji o losach dzwonów z Wojborza po I wojnie światowej, dzięki życzliwym znajomym natrafiłem na artykuł w niemieckim czasopiśmie, z którego wynika, że „cztery dzwony dotarły (do Wojborza – przyp. aut.) 6 czerwca 1925 r. z odlewni dzwonów Oktava Wintera w Braunau (cz. Broumov). Zostały one poświęcone 11 czerwca przez proboszcza Friedolina Bartscha. Ciekawostka: Mały dzwon o wadze 125 kg, pozostały z 1917 r., został zdjęty i na wniosek księdza Friedolina Bartscha, za zgodą rady parafialnej oraz z zezwoleniem władz biskupich, przekazany zupełnie nowej parafii diaspory w Angermünde w Uckermark. Tam we wrześniu (w artykule nie podano, którego roku, ale można przyjąć, że 1925r.. – przyp. aut.) został przyjęty z wielką radością.”[9]
N/z: uroczysty przewóz nowych dzwonów dla kościoła w Wojborzu. Fot: Gisela Hertel, z domu Klatte - zbiory prywatne, udostępnione w Grafschafter Bote 2010/10/s. 17.
N/z: uroczysty przewóz nowych dzwonów dla kościoła w Wojborzu. Fot: Gisela Hertel, z domu Klatte - zbiory prywatne, udostępnione w Grafschafter Bote 2010/10/s. 17.
N/z: nowe dzwony dla kościoła w Wojborzu w trakcie uroczystości poświęcenia. Fot: Gisela Hertel, z domu Klatte - zbiory prywatne, udostępnione w Grafschafter Bote 2010/10/s. 17.
Dzięki publikacji wiemy też, jaka była waga tych dzwonów, a także, jakie inskrypcje nosiły. Największy z nich, bo ważący 858 kg nosił inskrypcję: „Mache uns stadhaft im Glauben heiliger Georgius Schutzpatron”, czyli: „Utrzymaj nas mocno w wierze, święty Jerzy, patronie”. Drugi co do wielkości, o wadze 408 kg – ozdobiono inskrypcją: „Sie Mutter der Barmherzigkeit sie Königin gegrüsst”, co w tłumaczeniu rozumiemy jako: „Witaj, Matko Miłosierdzia, Królowo”. Trzeci, o wadze 246 kg, na płaszczu nosił inskrypcję o treści: Bewahre uns vor jeder Not, vor Feuerbrunst und ew’gem Tod St. Florian”, czyli: Chroń nas przed wszelkim nieszczęściem, przed pożarem i śmiercią wieczną św. Florianie.” Najmniejszy, bo ważący tylko 109, 5 kg, z kolei poświęcony był św. Józefowi, zdobiła inskrypcja: „Sie starker Helfer jederzeit, erwirb uns Gnad’ im Todesstreit St. Josef”, czyli: „Ty, silny pomocniku w każdej chwili, wyproś nam łaskę w walce ze śmiercią, św. Józefie”[10]
N/z: nowe dzwony dla kościoła w Wojborzu w trakcie uroczystości poświęcenia. Od lewej: św. Florian, św. Jerzy, św. Maria, Królowa, św. Józef, do dziś znajdujący się na dzwonnicy. Fot: Paul Vogel,Erhard Gertler, „Gabesdorf – z życia parafii hrabstwa Glatz”, 1977 r., udostępnione w Grafschafter Bote 2010/10/s. 17.
Przeprowadzona niedawno przez Panią Agnieszkę Wideł wizja lokalna na dzwonnicy w kościele pozwoliła ustalić, jakie dzwony aktualnie się na niej znajdują. Najstarszy dzwon pochodzi z 1925 r., a więc jest pewnie formą uzupełnienia strat z czasu I wojny światowej, o których pisałem wcześniej. Pewnie też wisiał w towarzystwie dzwonu z odlewni Schillinga, o którym też już pisałem. To dzwon odlany w Braunau (cz. Broumov) przez Oktava Wintera, a który wymieniłem w poprzednim akapicie. .
N/z: dzwon "św. Józef" z 1925 r. w całej okazałości. Fot: Agnieszka Wideł
Dzwon zawieszony jest na na stalowym jarzmie przy pomocy dwóch cybantów w kształcie litery „U”. Zwieńczony jest sześcioramienną koroną z kluczem, pałąki (ramiona, inaczej też wieszaki, lub pętle dzwonu – przyp. aut.) bez zdobień.
N/z: korona dzwonu "św. Józef" z 1925 r. Fot: Agnieszka Wideł
Hełm (czapa) dzwonu oddzielona od szyi półwałkiem, poniżej na szyi – symetryczny ornament ułożony z motywów roślinnych, zamknięty od dołu koralikowaniem.
N/z: szyja dzwonu "św. Józef" z 1925 r. z ornamentem Fot: Agnieszka Wideł
W centralnej części płaszcza ludwisarz umieścił plakietę z wizerunkiem św. Józefa.
N/z: plakieta na płaszczu dzwonu "św. Józef" z 1925 r. z wizerunkiem św. Józefa. Fot: Agnieszka Wideł
Pod plakietą znajdujemy niemieckojęzyczną, trzywierszową inskrypcję o treści: „DU STARKER HELFER IN JEDER ZEIT / GEWIRK' UNS GNAD' IM TODESSTREIT / ST. JOSEF!”, czyli: „TY, SILNY POMOCNIKU W KAŻDEJ CHWILI / WYSTĄP (STAŃ) W NASZEJ OBRONIE W WALCE ZE ŚMIERCIĄ / ŚW. JÓZEF”[11]
N/z: inskrypcja na płaszczu dzwonu "św. Józef" z 1925 r. Fot: Agnieszka Wideł
Jak wyjaśnił Christian Drescher, wielokrotnie wspierający mnie w razie wątpliwości językowych związanych z transkrypcją i tłumaczeniem inskrypcji, pokazując jednocześnie kontekst znaczeniowy, są to wersy z tradycyjnej niemieckiej pieśni kościelnej „Sei gegrüßt, o Josef, sei gegrüßt” („Witaj, Józefie, witaj”). Sformułowanie użyte w inskrypcji jest połączeniem fraz z czwartej zwrotki pieśni, która brzmi: "
Po przeciwległej stronie płaszcza ludwisarz umieścił plakietę w formie tarczy herbowej, na której umieścił informację w czterech wierszach o autorstwie: „OCTAV WINTER / BRAUNAU I/B. / GOSS MICH /1925”. Poniżej plakiety widoczny numer porządkowy odlanego dzwonu: „2196”, Skrót „I/B” oznacza „in Bohmen”, czyli w Czechach.
N/z: plakieta firmowa ludwisarza na płaszczu dzwonu "św. Józef" z 1925 r. Fot: Agnieszka Wideł
A co wiemy o Octavie (Oktavianie) Winterze? To jeden z najbardziej utytułowanych czeskich odlewników początku XX w. Urodził się 18 stycznia 1882 roku w Broumov. Stworzył dużą liczbę dzwonów (ok. 3000 – przyp. aut.) dla kościołów i dzwonnic w Czechach, ale także w szerszym regionie Europy Środkowej. Duża część jego dzieł nie przetrwała rekwizycji w czasie I wojny światowej, a zwłaszcza II wojny światowej. Paradoksalnie jednak, niszczycielskie rekwizycje I wojny światowej pozwoliły mu rozwinąć skrzydła, zapotrzebowanie na dzwony w okresie międzywojnia, które miały zastąpić przejętych i roztopionych poprzedników, było bardzo wysokie. Jego firma „Oktav Winter, Glockengießerei und Metallwarenfabrikation” znajdowała się pod ówczesnym numerem 194 na placu Floriana w Broumovie.[12]
N/z: reklama ludwisarni Octava Wintera w: https://odkladskychhranic.wordpress.com/2022/11/07/osobnosti-regionu-v-z/
Dzwon ten, mimo, że posiada bijak (serce), prawdopodobnie z przyczyn technicznych pozostaje nieruchomy, a jego dźwięk jest wydobywany przy pomocy elektrycznie uruchamianego zewnętrznego bijaka.
N/z: elektryczny napęd dzwonu "św. Józef" z 1925 r. Fot: Agnieszka Wideł
Świadczy o tym także brak liny, widoczne tylko ramię dźwigni, za pomocą której poruszano dzwon.
N/z: ramię dżwigni bez liny poruszającej dzwon "św. Józef" z 1925 r. Fot: Agnieszka Wideł
Wnętrze dzwonu zachowało się w dość dobrej kondycji, jedynie na obwodzie wargi widoczne pojedyncze wyszczerbienia, a na styku wieńca z płaszczem ślady mechanicznego zużycia powierzchni dzwonu będące skutkiem wielokrotnego uderzania bijaka.
N/z: wnętrze kielicha dzwonu "św. Józef" z 1925 r. w całej okazałości. Fot: Agnieszka Wideł
Oprócz opisanego już dzwonu z 1925 r. na dzwonnicy kościoła p. w. św. Jerzego w Wojborzu wiszą jeszcze dwa dzwony odlane w 1987 r., jak podaje Pan Artur Rzepczyński w hucie "Małapanew w Ozimku ze staliwa, stąd w inskrypcji po dacie widoczny skrót "HM". Jako, że to niezbyt odległy czas, być może ktoś z mieszkańców i lokalnych eksploratorów historii posiada informacje i zdjęcia z uroczystości poświęcenia tych dwóch dzwonów, które pozwoliły by uzupełnić wiedzę o tych dwóch dzwonach.
N/z: dzwon "NMP Królowa Pokoju" z 1987 r. w całej okazałości. Fot: Agnieszka Wideł
Pierwszy z dzwonów noszący inskrypcję poświęconą Najświętszej Marii Pannie - Królowej Pokoju to dzwon bardzo ubogi w zdobienia. Nie posiada tradycyjnej korony, a tylko klucz przymocowany do stalowego jarzma przy pomocy dwóch stalowych cybantów w kształcie odwróconego „U”. Nie posiada żadnych zdobień ani inskrypcji na hełmie ani szyi.
N/z: korona dzwonu "NMP Królowa Pokoju" z 1987 r. Fot: Agnieszka Wideł
Również płaszcz dzwonu pozbawiony jest, typowych dla innych, starszych dzwonów, ornamentów, plakiet i inskrypcji. Jedynie w dolnej części płaszcza, na styku z wieńcem znajdujemy dookólną inskrypcję: „A. D. 1987 HM NMP KRÓLOWA POKOJU”. Początek inskrypcji od jej końca rozdziela pojedynczy ornament stylizowany na gałązkę z dwoma liśćmi dębu.
N/z: inskrypcja i ornament na płaszczu dzwonu "NMP Królowa Pokoju" z 1987 r. Fot: Agnieszka Wideł
Na wieńcu, pod inskrypcją ludwisarz umieścił pięć półwałków.
N/z: dolna część płaszcza i wieniec dzwonu "NMP Królowa Pokoju" z 1987 r. Fot: Agnieszka Wideł
Bijak dzwonu posiada oryginalną konstrukcję, upodabniającą go do młota. Brak liny do poruszania dzwonu, oraz widoczne na dolnym zdjęciu urządzenie elektryczne sugerują elektryczny napęd dzwonu.
