Szczytna - dzwony kościoła p. w. św. Jana Chrzciciela

Fot: Jacek Halicki , CC BY-SA 3.0 pl

Szczytna - dzwony kościoła p. w. św. Jana Chrzciciela

Wielebny Christophorus Naetius po zakończeniu wizytacji kanonicznej w 1560 r. wymienia w księdze dekanalnej „Rukers”, ale nie wspomina nic o żadnej świątyni, podobnie zresztą jak i Hieronim Keck w 1631 r. Tenże kilkukrotnie wymienia Szczytną w kontekście majątku i danin kościelnych, jednak tylko zdawkowo wspomina o dzwonie kościelnym. Bardzo krótko opisuje stan bliżej nieokreślonej kaplicy w „Rickarsdorf”, czyli Szczytnej, podając, że „ (…) oprócz gołego ołtarza w kaplicy na wieży znajduje się jeden dzwon i nic więcej”. ¹

N/z: fragment testu z księgi dekanalnej Naetiusa i Kecka z 1631 r.

Dzwon ze Szczytnej wymienia natomiast w swojej pracy prof. M. Tureczek, jako dzwon zarekwirowany w czasie jednej z wojen światowych. Jest to dzwon spiżowy, według „Leihglocken”, odlany w 1709 r., choć jedna z inskrypcji, o których potem, wskazuje inną datę – 1702 r., i chyba ją należy przyjąć, jako prawidłową. Waży 270 kg, jego średnica dolna wynosi wg „Hauptkartei” 76 cm, a wg „Leihglocken” – 78 cm. Wysokość dzwonu bez korony wynosi 84 cm.²

N/z: dzwon z 1702 /1709 r (?) w; M. Tureczek, Leihglocken..., s. 427 .

Dzwon wyposażony jest w sześcioramienną koronę o wysokości 16 cm z kluczem, na kabłąkach którego umieszczono żłobki i maszkarony. Na hełmie ludwisarz umieścił trzy półwałki i poniżej nich rozmieszczone symetrycznie cztery liście akantu.³

^{N/z: korona dzwonu z 1702 /1709 r (?) w; M. Tureczek, Leihglocken..., s. 427 .}

Na styku płaszcza z hełmem widoczny fryz roślinny. Poniżej fryzu inskrypcja zamknięta od góry i od dołu zdwojonymi półwałkami, a jeszcze niżej fryz groteskowy zamknięty od dołu zdwojonym półwałkiem.⁴

^{N/z: fryz i fragment inskrypcji na szyi dzwonu z 1702 /1709 r (?) w; M. Tureczek, Leihglocken..., s. 427} 

Inskrypcja brzmi: „A FVLGVRE ET TEMPESTATE LIBERA NOS DOMINE ANNO 1702”,⁵ co tłumaczyć można jako: „OD BURZ I PIORUNÓW UWOLNIJ NAS PANIE – ROKU PAŃSKIEGO 1702”

Uwagę zwraca, częste, dla odlewników tego okresu, zamienne traktowanie w zapisie litery „U” jako „V”, co zaznaczyłem zielonym kolorem.

^{N/z: fragment inskrypcji na szyi dzwonu z 1702 /1709 r (?) w; M. Tureczek, Leihglocken..., s. 427} 

W środkowej części płaszcza symetrycznie zostały rozmieszczone plakiety z przedstawieniami św. Michała Archanioła, św. Jana Chrzciciela i Marii Apokaliptycznej, motyw heraldyczny oraz inskrypcja, podzielona na dwie części (jedna część na środku płaszcza, druga - w jego dolnej części.), w której początniki zaznaczono jako dłonie z indeksem.⁶

^{N/z: plakieta na płaszczu dzwonu z 1702 /1709 r (?) w; M. Tureczek, Leihglocken..., s. 427} 

Bardzo rozbudowana, podzielona na dwie części inskrypcja brzmi: „IN DER REGIRVNG DENEN HOCH VNND WOHLGEBOHRNEN / H. H. JOHANN LV: AN VNND CAIETAN GEBEYDE FREY H: VON / HARTIG ERB H: - DER HERRSCHAFTEN RVCKERS EC: / H: - ADALBERT W. LEMPHARDT PFAHRRER H. MICHAEL HATSCHER / AMBTMAN. H: IOHANN HATSCHER RENDTSCHREIBER / . KIRCHEN VATER MELCHER VIECENTZ MICHEL SCHAFER. GERICHTE SIE MON ROGEL SCHOLTZE. GEORGE NENTVRIEC HANZ THANE HANS ROVER CASPER TANTZT MICHEL VIECENTZ”⁷

^{N/z: fragment inskrypcji na płaszczu dzwonu z 1702 /1709 r (?) w; M. Tureczek, Leihglocken..., s. 427} 

Druga, część inskrypcji, znajdująca się w dolnej części płaszcza zamknięta jest od góry półwałkiem a od dołu trzema półwałkami, z których środkowy – wyraźnie zgrubiony. Na styku płaszcza z wieńcem widoczny jeszcze jeden półwałek, a na wieńcu, w dolnej jego części – jeszcze dwa półwałki. 

^{N/z: fragment inskrypcji na płaszczu dzwonu z 1702 /1709 r (?) w; M. Tureczek, Leihglocken..., s. 427} 

M. Tureczek w „Leihglocken” podaje, że dzwon przetrwał wojnę i trafił do St. Theresia Kirche w Übach – Palmberg 1 (prawidłowo powinno być: Palenberg 1), w diecezji Aachen . Jak zwykle zacząłem „wykopaliska" i okazuje się, że był to strzał w dziesiątkę. W przywołanym kościele, oprócz dwóch dzwonów odlanych w 1954 r. znajdują się dwa „wypożyczone”; - dzwon z 1617 r. z kościoła w Nowogrodzie Bobrzańskim, a także dzwon z 1709 r. z kościoła w Szczytnej.⁸

N/z: kościół p. w. św. Teresy w Übach – Palenberg 1 w: https://de.wikipedia.org/wiki/St._Theresia_(Palenberg)#Glocken

Jako, że sceptycznym niedowiarkiem jestem, aczkolwiek przekonanym o niemieckim zamiłowaniu do porządku i skrupulatności, szukałem jednak dalej i opłaciło się. W jednym z wydawnictw porządkujących wiedzę o dzwonach, w tym przypadku dotyczącą regionu Heinsberg w diecezji Aachen trafiłem na bardzo szczegółową charakterystykę interesującego mnie dzwonu,⁹ którą zamieszczam poniżej. Jako, że podaje ona informacje, wcześniej już omawiane, pomijam tłumaczenie. Warto zwrócić uwagę, że specyfikacja podaje inną wagę – 260 kg, (M. Tureczek – 270 kg), a także powiela (moim zdaniem) błąd w datowaniu dzwonu – 1709 r.

N/z: fragment specyfikacji dzwonów diecezji Aachen z charakterystyką dzwonu ze Szczytnej w; https://www.bistum-aachen.de/export/sites/Bistum-Aachen/portal-bistum-aachen/Glaube/Liturgie/Kirchenmusik-im-Bistum-Aachen/.galleries/Glockenbuecher/Gelaute-in-der-Region-Heinsberg.pdf

Dotarłem też do filmu opublikowanego 09.02.2020 r.¹⁰, z którego, po dokonaniu zrzutu ekranu, udało się uzyskać dość dokładne i w miarę aktualne zdjęcie dzwonu ze Szczytnej. Niestety, mimo prób, nie znalazłem zdjęć tego dzwonu z innej perspektywy, ale mniemam, że to - ponad wszelką wątpliwość świadczy, że jest to dzwon, któremu w znacznej części poświęciłem tę prezentację.

N/z dzwon z 1702/ 1709 r. w: https://www.youtube.com/watch?v=uL97uQt6584

Dzisiaj na dzwonnicy wiszą 4 dzwony; największy nieokreślony co do roku odlania, średni – z 1981 r., mały – z 1920 r. i pod nimi - najmniejszy z 1721 r.

N/z: rozmieszczenie dzwonów na dzwonnicy - opracowanie własne autora na podstawie: fot. Jarosław Szlegier.

Najmniejszy a jednocześnie najstarszy z dzwonów, to prawdopodobnie tzw. Sterbeglocke (dzwon zmarłych, zwany też pogrzebowym) odlany w 1721 r.