Wilkanów – dzwony kościoła pw. św. Jerzego
Kolejna miejscowość z przebogatą historią - Wilkanów, a w niej kościół pw. św. Jerzego, którego historia dzwonów niestety, jest kolejną niedokończoną opowieścią czekającą na uzupełnienie.
Fot: Jacek Halicki, CC BY-SA 3.0 pl
Wilkanów – dzwony kościoła pw. św. Jerzego
Pierwsza pisemna wzmianka pochodzi z XVI w. Jak podaje w spisanej przez siebie w 1560 r. księdze dekanalnej katolicki duchowny Christoh Naetius, w przebudowanym w 1516 r. kamiennym kościele, który zastąpił wcześniejszą drewniana świątynię, znajdowały się trzy dzwony.[1]
N/z: fragment tekstu księgi dekanalnej, Naetius, Keck... s. 61
Również dziekan kłodzki Hieronim Keck, który wizytował parafię i kościół siedemdziesiąt lat później, bo w 1631 r., w prowadzonej przez siebie księdze dekanalnej pozostawił zapis potwierdzający obecność w trzech dzwonów w tej świątyni.[2]
N/z: fragment tekstu księgi dekanalnej, Naetius, Keck... s. 127
Niezbyt wiele wiemy o losach dzwonów z Wilkanowa na przestrzeni dziejów. W lokalnej kronice znajdujemy tylko zapis, że na wieży kościelnej wisiały 3 dzwony a także dodatkowo czwarty dzwon na godzinę śmierci (Sterbeglocke – przyp. aut.). Ten odzywał się wtedy, gdy zmarł mieszkaniec wioski. „Jego wysoki dźwięk przeszywał do szpiku kości.” Jako jedyny przetrwał do współczesnych czasów, jako tzw. „dzwon dzwoniący”.[3] Trzy główne dzwony zostały zarekwirowane na cele zbrojeniowe w czasie II Wojny Światowej i do tego czasu nic nie wiemy o ich losie. Byś może zostały przetopione, a być może któryś z nich przetrwał na składowisku i dziś dzwoni w którejś z niemieckich parafii.
N/z: kościół p. w. św. Jerzego w Wilkanowie - stan aktualny. Fot: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/3d/W%C3%B6lfelsdorf_kirche.jpg
Dzięki kolejnej karkołomnej wizji lokalnej przeprowadzonej w dniu 12.10.2026 r. przez Panią Agnieszkę Wideł udało mi się dotrzeć do nowych informacji o dzwonach z Wilkanowa. W dalszym ciągu jednak liczę na wsparcie byłych i obecnych mieszkańców. Być może, ktoś w swoich prywatnych zbiorach, w rodzinnych przekazach posiada informacje na ich temat.
A czego dowiedziałem się dzięki wizji lokalnej? W Wilkanowie, na wieży kościelnej, znajdują się obecnie trzy dzwony; mały – w latarni dzwonnicy, niezidentyfikowany, co do roku odlania i nazwy odlewni dzwon, oraz duży dzwon, o którym sporo już wiemy, aczkolwiek parę zagadek do wyjaśnienia zostało, wewnątrz dzwonnicy.
N/z: dzwon w latarni dzwonnicy kościoła św. Jerzego w Wilkanowie. Fot: Agnieszka Wideł.
Jeżeli mowa o dzwonie z latarni, to bez szczegółowej wizji, której można dokonać, chyba tylko przy pomocy drona, nic nie można napisać, poza tym, że jest i był (jest?) używany, jako swoisty gong służący odmierzaniu czasu. Został sprzężony z mechanizmem zegara wieżowego. Sam zegar wykonany został w pracowni uznanego mistrza zegarmistrzostwa – Eduarda Eppnera z Srebrnej Góry (niem. Silbenberg)
N/z: mechanizm zegara wieżowego i jego tabliczka znamionowa na dzwonnicy kościoła św. Jerzego w Wilkanowie. Fot: Agnieszka Wideł
Drugi z dzwonów pozostaje niezidentyfikowany, choć jakimś śladem mogącym w przyszłości pozwolić przypisać go do konkretnej odlewni jest liczba „36” w środkowej części płaszcza. Nie posiada wyraźnie wyodrębnionej korony, jej rolę spełnia metalowe mocowanie bijaka. Jest on dość prymitywnie odlany i bardzo ubogi w zdobienia, praktycznie ich nie posiada, poza dwoma półwałkami w dolnej części płaszcza. Usta noszą ślady dużych uszkodzeń mechanicznych.
N/z: niezidentyfikowany dzwon w kościele pw. św. Jerzego w Wilkanowie. Fot: Agniezka Wideł
Dzwon został odlany ze staliwa, o czym świadczy korozja wewnętrznej części płaszcza. Materiał może sugerować, że to tzw. „ersatz”, czyli dzwon, który zastąpił oryginalny dzwon zarekwirowany w czasie I lub II wojny światowej, co było częstą praktyką w tym okresie.
N/z: wnętrze niezidentyfikowanego dzwonu. Fot; Agnieszka Wideł
I w końcu – trzeci z dzwonów, o którym już dużo możemy napisać, co nie znaczy, że jego wszystkie tajemnice już udało się wyjaśnić. To przepiękny i jedyny w swoim rodzaju dzwon na Ziemi Kłodzkiej. Bardzo bogato zdobiony, z rozbudowaną inskrypcją, zachwyca bogactwem formy.
N/z: duży dzwon z kościoła św. Jerzego w Wilkanowie w całej okazałości. Fot Agnieszka Wideł
N/z: duży dzwon z kościoła św. Jerzego w Wilkanowie z odwróconej perspektywy. Fot Agnieszka Wideł
Dzwon zawieszony na stalowym jarzmie za pomocą dwóch stalowych cybantów. Nie posiada typowej korony z pałąkami, zamiast tego zwieńczony jest obłym trzpieniem w formie podstawy odwróconego kielicha. Jarzmo dzwonu uruchamiane jest przez napęd elektryczny. Na czapie (hełmie) o prawie płaskim wierzchu, widoczne 5 wklęsłych pierścieni o zróżnicowanej wysokości. Na szyi bogaty, dwurzędowy ornament z liści dębu, rozdzielony dwoma sznurkowymi półwałkami, przy czym dolny pas ornamentu stanowi niejako lustrzane odbicie górnego.
N/z: jarzmo, zawiesie, hełm i górny pas ornamentu dużego dzwonu z kościoła św. Jerzego w Wilkanowie. Po prawej stronie widoczny napęd elektryczny dzwonu Fot Agnieszka Wideł
Poniżej górnego pasa ornamentu ludwisarz umieścił w rzadko spotykanym układzie dwie inskrypcje, jedną, dwuwersową, poświęconą odlewni, a drugą – siedmiowersową, poświęconą wezwaniu wotywnemu i donatorom dzwonu oraz jego historii. O treściach samej inskrypcji napiszę w dalszej części artykułu.
N/z: fragment inskrypcji poświęconej ludwisarni na dzwonie z kościoła św. Jerzego w Wilkanowie. Fot Agnieszka Wideł
