Stary Waliszów – dzwony kościoła p. w. św. Wawrzyńca
W odróżnieniu do dzwonów z Nowego Waliszowa, o których tak niewiele wiedzy udało się zgromadzić do tej pory, historia i teraźniejszość dzwonów ze Starego Waliszowa jest już dobrze udokumentowana, co nie znaczy, że nie da się jeszcze czegoś dopowiedzieć.
Fot: Jacek Halicki CC BY-SA 4.0
Stary Waliszów – dzwony kościoła p. w. św. Wawrzyńca
O dzwonach umieszczonych na 45-metrowej wieży z 1524 r., pobudowanego w latach 1898–1902 na miejscu poprzedniego, pochodzącego z XIV wieku kościoła p. w. św. Wawrzyńca pisał już kronikarz kościelny Christoph Naetius w 1561 r. W trakcie prowadzonej inwentaryzacji odnotował on w księdze dekanalnej aż 4 dzwony w Alt Waltersdorf.[1]
Fot: fragment tekstu księgi dekanalnej Naetiusa traktujący o majątku kościoła w Starym Waliszowie z: Constitutiones Synodi Comitatus Glacensis in causis religionis, 1559... s. 57-58
Potwierdza istnienie tych czterech dzwonów 70 lat później, podczas kolejnej inwentaryzacji również Hieronim Keck, dodatkowo wymieniając jeszcze jeden dzwonek mszalny.[2] Niestety obaj kronikarze, poza liczbą dzwonów nie podają żadnych innych informacji dotyczących ich charakterystyki.
Fot: fragment tekstu księgi dekanalnej Kecka traktujący o majątku kościoła w Starym Waliszowie z: Constitutiones Synodi Comitatus Glacensis in causis religionis, 1559... s. 124-125
Kolejnym źródłem, w którym natrafiłem na informację o jednym z dzwonów, jest Katalog zabytków sztuki Województwa Śląskiego z 1889 r. Znajdujemy w nim informację o jednym z dzwonów ze Starego Waliszowa, który, według Hansa Lutscha, miał średnicę 67 cm, a jego inskrypcja brzmiała: „HILF GOT MARIA BERATE ALLES DAS WIR BEGINNEN DAS EYN GUT ENDE. IHS”, co przetłumaczyć można jako: „ DOPOMÓŻ BOŻE (i) MARYJO DORADZIĆ WSZYSTKIM, ABYŚMY OSIĄGNĘLI DOBRY KONIEC. IHS”[3]
Fot: fragment dzieła Hansa Lutscha: Verzeichnis der Kunstdenkmäler Provinz Schlesien. Band II... s. 68, traktujący o dzwonie z kościoła w Starym Waliszowie.
Sądny dzień dla dzwonów z Alt Waltersdorf nadszedł pod koniec czerwca 1917 r. Jak podaje korespondent „Gebirgsbote w relacji z 29.06.1917 r., (…) po niedawnym usunięciu cynowych piszczałek z organów w naszym kościele parafialnym, w czwartek rano po pożegnalnym biciu dzwonów usunięto również dzwon centralny. Został on poświęcony Świętej Trójcy i odlany przez Antoniusa Schwaigera (Glatz) w 1797 roku. Jego waga wynosiła jedenaście Cetnarów ( 550 kg – przyp. aut.).”[4] Treść relacji wskazuje, że wcześniej usunięto w ramach wojennych rekwizycji inny dzwon (dzwony? – przyp. aut.). Informacja wydaje się dość nieprecyzyjna, co postaram się wykazać w dalszej części prezentacji.
N/z: fragment notatki prasowej z lokalnego wydawnictwa prasowego "Gebirgsbote" relacjonujący usunięcie dzwonów w ramach rekwizycji w czasie I wojny światowej.
Jak udało mi się ustalić na podstawie kolejnego źródła, ponowna rekwizycja dzwonów w Starym Waliszowie miała miejsce 9 lutego 1942 r. Objęła ona trzy dzwony; duży dzwon z 1777 r., średni dzwon z 1921 r. i mały dzwon z 1524 r. Akt ten został uwieczniony na unikatowych zdjęciach. W lewym górnym narożniku – powiększenie dzwonu opuszczanego z dzwonnicy. Poniżej – grupa mieszkańców ówczesnego Alt Waltersdorf (obecnie - Starego Waliszowa ) żegnających ze smutkiem swoje dzwony.[5]
N/z: dzwony ze Starego Waliszowazaładowane na sanie i przygotowane do wywózki w ramach rekwizycji w lutym 1943 r. Fot: Georg Heinze, Alt- und Neuwaltersdorf hören im Rheinland Imre Heimatglocke, Grafschafter Bote, 1989, nr 98, s. 13
O dzwonach z tutejszego kościoła traktuje też w swojej pracy Marceli Tureczek. Wymienia on dwa dzwony zarekwirowane z Alt Waltersdorf. Pierwszy z nich to dzwon spiżowy, odlany przez Antona Schwaigera w Glatz w 1777 r. (a nie w 1797, jak podaje korespondent „Gebirgsbote „ co może sugerować, że w Starym Waliszowie były dwa dzwony Schweigera, z drugiej strony reporter pisze, że był to dzwon poświęcony Trójcy Świętej– przyp. aut.). Waży on 714 kg.[6] Piszę „waży, a nie „ważył”, bo dzwon istnieje do dziś i służy wiernym do dziś, choć nie w Polsce, ale o tym później.